الأحد، 25 نوفمبر 2012
.jpg)
.jpg)
مقال حبيتك بالصيف حبيتك بالشتا باللغه الكرديه
مقال حبيتك بالصيف حبيتك بالشتا باللغه الكرديه
الاثنين، 10 سبتمبر 2012
مقال بجريدة ( كوردستانى نوى ) للكاتبة سارة طالب السهيل والكاتب الكردى شيرزاد عادل اليزيدى
http://knwe.org/Direje.aspx?Cor=5&Besh=Witar&Jimare=15147
http://knwe.org/Direje.aspx?Cor=5&Besh=Witar&Jimare=15147
http://knwe.org/Direje.aspx?Cor=5&Besh=Witar&Jimare=15147
السبت، 8 سبتمبر 2012
مقال جديد باللغة الكردية للكاتبة سارة طالب السهيل
مقال جديد باللغة الكردية للكاتبة سارة طالب السهيل
مقال جديد فى جريدة كوردستانى نوى للكاتبة سارة طالب السهيل
مقال جديد فى جريدة كوردستانى نوى للكاتبة سارة طالب السهيل
الاثنين، 16 يوليو 2012
الجمعة، 6 يوليو 2012
گەشتەكەم بۆ قوڵایی كوردستان
گەشتەكەم بۆ قوڵایی كوردستان
سڤیل: سارا تاڵب سوهەیل*
پەیوەندی عەرەب بەكوردەوە تازە نییە، بەڵكو ریشەی لەقوڵایی مێژوو دایە، خودا لەرووی جوگرافیاوە بەیەكیەوە بەستووینەتەوە، بەڵام مێژوو و ئاین و بەرژەوەندی و چارەنووسی هاوبەش لەهۆكارە جوگرافیەكەش بەهێزترن، جەنگە ئیسلامیەكانیش گەواهیدەر بوونە لەسەر رۆڵی كوردەكان لە "حوتەین" و "عەین جالووت" و هی تریش.
زمانی كوردی سەر بەگروپی زمانە ئێرانییەكانە، كە لقێكە لەزمانە هیندۆ ئەوروپیەكان و كۆمەڵێك زمان دەگرێتەوە، لەوانە كوردی و فارسی و ئەفغانی و تاجیكی، كە سەر بەهەمان خێزانی زمانەوانین. زمانی كوردی زمانی ئارییە، لەهەرە ناسراوترین شێوەزاریشی، شێوەزارەكانی كرمانجی و سۆرانیە. كوردەكان ژمارەیان لە 30 ملیۆن كەس زیاترە و لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دابەش بوونە، نزیكەی 16 ملیۆن لەتوركیا و 8 ملیۆن لەئێران و 4 ملیۆن لەعێراق و 2 ملیۆن لەسوریا و لوبنان.
لەجوگرافیای كوردستاندا جوانترین دیمەنێك كە بیبینیت، دیمەنی ئەو چیا بەرزانەیە، كە لەهەموو ناوچەكانی كوردستان بۆ ئاسمان بەرزبوونەتەوە، زنجیرە چیای بەیەكەوە بەستراون و لەنێوانیشیاندا دەشت و دۆڵی پڕ سەوزایی هەیە، كە رەنگەكانیان لەنێوان سەوزی تۆخ و زەردی درەوشاوە دایە، وەك بەرگێك خوا بەباڵای ئەو وڵاتەیدا كردبێت و رازاندبێتیە، كە سروشتێكی جوان و دەستلێنەدراوی هەیە، خەڵك دەستیان بۆ ژینگە نەبردوە، ئەو هەرێمە هەر بەپاكیەتی ماوەتەوە، بێ ئەوەی باڵەخانەی مەزن و دوكەڵی كارگە و كارخانەكان بیشێوێنن.
لەزۆربەی كاتەكاندا، كە تۆ ئۆتۆمبێلەكەت لێدەخوڕیت، بۆنی گوڵ و گوڵزار و دارودرەخت بەلوتدا دەچێت، ناچار دەبیت ناوە ناوە بوەستیت و لەجوانی و سەرنجڕاكێشی ئەو دیمەنە سروشتیانە رابمێنیت. هەرە جوانترین گوڵیش، كە بەرەنگە سوورە جوانەكەی سەرنجی راكێشابم، ئەو گوڵەیە كە بەكوردی "گوڵاڵە"ی پێ دەڵێن.
بەڵام لەهەندێك شوێندا دێهاتی چۆڵ و داڕماو بەرچاو دەكەون، پرسیارم لە "مونیرە خان" سەرۆكی شارەوانی دوكان كرد، توشی شۆكی كردم، كاتێك پێیگوتم، كە لەو ناوچەیە 168 گوند روخێندران و خەڵكەكەشی بەماڵ و ئاژەڵ و دارودرەختەوە بەهۆی چەكی كیمیاوی لەناوچوونە، كە رژێمی پێشوو لەدژیاندا بەكاری هێناوە. بەڵام ئەوەی جێگای شانازی بوو، بەهێزی رۆڵی ئافرەتە لەهەرێمی كوردستاندا، خاتوو مونیرە یەكێك بوو لەو ئافرەتە كوردانەی پۆستێكی گرنگی پێ سپێردرابوو. ئافرەتی كورد خەباتی زۆری كردوە لەپێناوی مافەكانی و لەپێناو نیشتیمان و فیكر و بیروباوەڕیدا. یەكەم ئافرەت لەعێراقدا لەسێدارە درابێت، لەیلا قاسم بوو لەساڵی 1974، یەكەم ئافرەتیش كە زیندانی كرابێت، نەسرین رەزا بووە لەساڵی 1960، كە بەرپرسی بزووتنەوەی كوردی بووە لەكەركوك. بەرلەوانیش خاتوو حەپسەخانی نەقیب لەساڵانی بیستەكانی سەدەی رابردوودا لەئافرەتە پێشەنگەكانی ناوچەكە و فەرمانڕەوای هەڵەبجە و شارەزوور بووە، بەرلەمیش خاتوو خانزاد فەرمانڕەوای میرنشینی سۆران بووە، لەدەوروبەری ساڵانی 1869 لەسەردەمی سەفەویی و عوسمانیەكاندا، بەمەش كوردستان لەرووی پێدانی رۆڵ و پێگە و گرنگی بەئافرەت بەماوەیەی زۆر پێش ئەوروپا و ئەمریكاش كەوتووە.
لەگەڵ ئەو نەهامەتی و زەحمەتیە زۆرەی ئافرەتی كوردی لەكاركردنی گشتیدا دەیبینێت، بەڵام دەسبەرداری سروشتی مێینەی خۆشی نەبووە، بەخەسڵەت و تایبەتمەندی ژینگە رۆشنبیرییەكەیەوە، ئەمەش لەدروستكردنی پۆشاكی كوردی ئافرەتان بەدیار دەكەوێت، كە لەجوانترین قوماش دروست دەكرێت و جوانی و درەوشانەوەیەكی زیاتر بەئافرەتی كوردی دەبەخشێت، بەجۆرە درێژەكەی جلە كوردیە تایبەتیەكانیانەوە وەك شاژنێك دەردەكەون، بەڵام ئەو جۆرەیان، كە سەردەستی درێژ و رەنگاورەنگە، ژنی كورد وەك تاوسێكی جوان دەردەخات، كە بەلەنجەولار و نازەوە رێبكات.
حەزم كرد چۆنیەتی دروستكردنی خشڵ و هونەری زێڕنگەری لەكوردستان ببینم، خۆم كرد بەدوكانی زێڕنگرێكدا، زۆر جۆری خشڵ و زێڕم بینی، كە دەسكردی ناوچە جۆربەجۆرەكانی جیهانی عەرەبی بوون، كاتێكش پرسیارم كرد، كە بۆچی دەسكردی كوردستانی دیار نیە و لای نیە، گوتی بەپێی داخوازی دروستی دەكەین، ئەوەی داوای بكات و بتوانێت دەسحەقەكەی بدات، ئینجا خێرا چەند پارچە زێرێكی دەسكردی خۆی نیشاندام و پێشی وتم، ئەمە تەنیا لەئافرەتانی قەشەنگی وەك تۆ دەوەشێتەوە.
من لەكوردستان لەشوێنێك دەمامەوە ناوی "دوكان" بوو، كەشوهەوای لەبار و بینینی ئەو دیمەنە دڵڕفێنانە هەموو هێز و وزەی بیر و تێڕامانی لەناخمدا وروژابوو، شوێنەكەم كەوتبۆوە سەر دەریاچەیەك و لێیەوە لەو بەخششە خوایەم دەڕوانی، كە بەو ناوچەیەی بەخشیبوو. كاتژمێر و نیوێك لەسلێمانیەوە دوور بووین، ئەوێش پڕ لەبازاڕ و فرۆشگابوو. لەگەڵ هەموو ئەمەشدا پرسیارێك بەردەوام لەمێشكمدا دەخولایەوە، چۆن ئەو هەرێمەی خوا چەندەها نیعمەتی جوانی پێبەخشیوە، كەچی هیچ كات ژیانێكی ئارامی بەخۆیەوە نەبینیوە؟
بەوەی كە حەزم لەكەلتووریی گەشت و رۆشتنە، هەوڵمدەدا هیچ شوێنێك نەمێنێت، كە نەیبینم و نەیدۆزمەوە و لەبارودۆخی سیاسی و ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووریی و كشتوكاڵی و پیشەسازی و بازرگانی تێنەگەم. لەبازاڕەكاندا بەدوای شتێكدا نەدەگەڕام كە بیكڕم، بەڵكو بەدوای سروشتی پیشەسازی و دەسكردی ئەو هەرێمەدا دەگەڕام، بەوەی پێی بەناوبانگن، چەند جۆرێك بەرماڵ و راخەری جوانم بینی، كە بەداوی حەریر و نەخشی جوان نەخشێنرابوون، لەوێنەی كەسایەتی و ئاژەڵ و نەخش و زەخرەفەی رۆژهەڵاتی، بەرەنگە سەرنجڕاكێشەكانیانەوە، ئەوەی تێبینیم كرد، كورد رەنگی سوور و زەردی زێڕینی لەهەموو رەنگەكانی تری لا جوانترە. هەندێك جۆری بەرماڵیشم بینی، كە كوردەكانی ئێران چنیبوویان، هەندێكیشان كوردەكانی عێراق دروستیان كردبوون، نەمتوانی خۆم بگرم و پارچەیەكی هونەری جوان و راخەرێكی قەشەنگم كڕی، كە ماڵەكەمی پێ بڕازێنمەوە.
پاشان بەدوای قەیماغی كوردیدا گەڕام، كە لەهەموو جۆرە قەیماغێكی تر لەجیهاندا جیاوازە، هەرچەندە قەیماغی توركی ناوبانگی دەركردبوو، بەڵام لەبنچینەدا قەیماغی عێراقی و كوردی هەر باشترین جۆری قەیماغن، خزمەكانم لەعێراقەوە دەیانهێنایە عەممان، من زۆر چێژم لەو قەیماغە و هەنگوینی پاكی چیاكان وەردەگرت. لەكوردستانیشدا خواردنم نانی تەندوور و قەیماغی تازە و هەنگوینی سروشتی چیاكان و گوێز بوو. ئەوەی پێی سەرسام بووم، بەردەوام لەفڵان دكتۆر و زانا و خەڵكی شارەزایی كوردەكانیشەوە گوێم لێدەبوو و دەمخوێندەوە، كە گوێز مێشك بەهێز دەكات و چارەسەری نەزۆكیە و جەستەی مرۆڤیش تۆكمە دەكات.
هیچ یادوەرییەكی ئەو هەرێمە جوانەم بیرناچێتەوە، كە لەئاوەكەیم خواردۆتەوە و لەگەڵ خەڵكە باشەكەی ژیاوم، ئەو خەڵكانەی كە میواندۆست بوون. بەهای لێبووردەیی و خۆشەویستی بەرفرەوان لەنێویاندا بەرز دەنرخێنم، لەوەش زیاتر، هەموو ئەو خەڵكانەی دەچنە ناویان وەك خۆیان تەماشا دەكەن، هەرچەندە ئەوان لەسایەی رژێمی سیاسی پێشوودا زۆر چەوسێندراونەتەوە، بەڵام ئەمە كاریگەری لەسەر خۆشەویستی و پەیوەندی بەتینیان لەگەڵ دەوروبەریان نەبووە، بێ ئەوەی كەمترین رق و كینە دزە بكاتە نێو دڵیان، ئەوان زۆرباش جیاوازی لەنێوان خەڵكانی بێگوناح و گەلان و فەرمانڕەوا و زاڵمەكاندا دەكەن.
من زۆر بەختەوەر بووم، كە توانیم ئامادەی فیستیڤاڵێكی رۆشنبیری گەورە بم بەناوی "هەفتەی رۆشنبیری مەدا"، كە دامەزراوەی مەدا بۆ كاری رۆشنبیری و راگەیاندن بەسەرۆكایەتی مامۆستا "فەخری كەریم" سازی كردبوو، لەژێر چاودێری سەرۆكی هەرێم، تێكۆشەر مەسعود بارزانی. دەرفەتێكی گەورەشم بۆ رەخسا، كە لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی سەرۆكی عێراق جەلال تاڵەبانیدا ئامادە بم، كە ئێمە بەهۆی چاكی و خاكیبوون و مرۆڤدۆستیەكەی ناومان ناوە باوكی عێراقیەكان. لەوێ سەرۆك لەگەڵ مارشی عێراق "مەوتنی مەوتنی" هاتەژوورەوە، من خۆم بۆ نەگیرا و گریام، چونكە ئەمە یەكەم جارم بوو لەسەر نیشتیمانەكەی خۆم سڵاوی ئاڵا وەرگرمەوە و نیشتیمان بەرز و پیرۆز راگرم. كاتێك گوێم لەقسەكانی سەرۆك و كاردانەوەكانی بوو لەبارەی رۆشنبیران و رۆژنامەنوسان و داهێنەران، زۆر خەمبار بووم بۆ بارودۆخی راگەیاندنی عەرەبی، كە وێنای راستەقینەی خەڵك و بارودۆخ و فەرمانڕەواكان و وڵاتان ناگوازنەوە، لەگەڵ زاڵم بە ئینسافە و زوڵمیش لەخاوەن حەق دەكات. بەڵام بێگومان هەشن كە راستی دەڵێن، زۆر لەدەزگا راگەیاندنەكان میسداقیەت و راستگۆیی و رێزی خۆیان هەیە. من زۆر خۆشحاڵ بووم كە گوێم لەسەرۆكەكەمان بوو دەیگوت دڵنیا بن و ئارام سەر بخەنە سەر سەرین، عێراق یەكچارچەیە و هەر بەیەكپارچەیش دەمێنێتەوە، هیچ بیرۆكە و ئاماژەیەكیش لەبارەی دابەشكردنی عێراق قبوڵ ناكەین. ئەوكات سەردەمی پێشووترم بیردەكەوتەوە و لەگەڵ خۆمدا دەمگوت هەرێمی كوردستان لەقۆناغی پێشووتردا تەواو لەعێراق جیاببوویەوە و وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ بوو، بەڵام ئێستا كە جارێكی تر عێراق یەكخراوەتەوە، هەرێمی كوردستانیش بۆتە بەشێكی سەرەكی عێراق و دەستوور و هەموو یاساكانی عێراق دەیگرێتەوە، بەڵام هەر وەك ویلایەتێكی فیدڕاڵی دەمێنێتەوە، كە نمونەی دیموكراتیەتێكە مێژوو گەواهی بۆ دەدات.
ئەوەی ئومێدی لەدڵی مندا بەهێزتر دەكرد، سەركەوتنی دیپلۆماسیانە و لێهاتووی سەرۆكی عێراقی بوو لەرازیكردنی زۆرینەی ئەو وڵاتانەی قەرزیان بەسەر عێراقەوە هەبوو، كە لەمافەكانی خۆیان خۆشبن، ئەمەش هەنگاوێكی سەرەكیە و پرۆسەی بنیاتنانەوە و ئاوەدانكردنەوەی عێراق خێراتر دەكات.
لەماوەی مانەوەم لەهەرێمی كوردستاندا زۆر راستیم بینی، كە راگەیاندنەكان خۆیانی لێ گێل دەكەن و بڵاوی ناكەنەوە و زەقی ناكەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا كە گرنگن بۆ روونكردنەوەی هەنگاوەكانی گەشەپێدانی پراكتیكی لەناوخۆی عێراقدا، لەو راستیانەش بڕی موچەی فەرمانبەرانە، كە دووقات بووە و تێكڕای داهاتی نیشتیمانیش بەبەراورد بەساڵی پار زیاتر بووە.
لەرێگای گەڕانەوەدا شۆفێری ئۆتۆمبێلەكە ئاماژەی بۆ شاخێكی زۆر مەزن و جوان كرد و گوتی مامۆستا سارا ئەم چیایە چیای تۆیە، من لەمەبەستەكەی تێنەگەیشتم، لەبەرامبەر شاخەكە وەستاین و دابەزیم تەماشایەكی خێرای بكەم، بەڵام نەمتوانی زوو چاومی لەسەر هەڵگرم و ماوەی یەك كاتژمێر بەدیاریەوە دانیشتم و بیرم لێی دەكردەوە. چیاكە بەناوی "سارا" بوو، سارا ناوێكی زۆر خۆشەویستە لەكوردستان، چەندین لادێ و ناوچەی گەشتیاری و خواردنگا و شوێنی تر هەن بەناوی ساراوە، بەڵام چیای سارا هەرە مەزنترین و جوانترینیان بوو، بەسەرهاتەكەشی چیرۆكێكی رۆمانسی جوان بوو و بۆنی مێژووی كۆن و سەردەمی سوارچاكانی لێدەهات. شا محەمەد یا وەك كوردەكان پێی دەڵێن "میر محەمەد" هاوسەرێكی قەشەنگی بیانی هەبوو ناوی سارا بوو، زۆر خۆشی دەویست و خەڵكیش خۆشیان دەویست، لەبەر نەرمونیانی و چاكەكاریی و لێهاتوویەكەی، ئەم چیایەش وەك گەواهیدەرێك بۆ رۆمانسیەتی شازادە محەمەد ماوەتەوە، كە چیرۆكەكەی بە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاو ببوویەوە. ئەو میری سۆران بوو و پەیماننامەیەكی لەگەڵ "محەمە عەلی" لەمیسردا هەبوو، كە پەیماننامەیەكی ناسراوە، بۆ پەلاماردانی عوسمانیەكان لەسوریا. هەروەك میر محەمەد بەزیرەكی و ئیرادەی بەهێز و سووربوون و سەخاوەت ناسرابوو، هەر ئەو قەڵای"نایج" و سێ تاوەرەكەی لەرەواندوز دروست كرد، كە دەرگاكەی واڵابوو بۆ هەموو میوانان و جێبەجێكردنی داخوازیەكانیان یا ئەو كەسانەی سكاڵایان دەبوو، یەكەمین كەسیش بووە لەناوچەكە كە دراوی تایبەتی هەبووە، جیاواز لەوەی عوسمانیەكان. ساڵی 1881 خۆی وەك میر و فەرمانڕەوایەكی سەربەخۆ راگەیاند، بەڵام دوای ئەوەی هێزەكانی عوسمانیەكان كوردستانیان داگیركرد، میر محەمەد بەدیل دەگیرێت و رەوانەی ئەستەنبۆڵ دەكرێت و لەوێدا بەفەرمانی سوڵتان مەحمودی دووەم دەكوژرێت، ئەمەش بەفێڵی عوسمانیەكان بوو، كە رەشید پاشا پێی هەڵسا و خیانەتێكی قێزەوەن بوو.
چەند وشەیەكی كوردیش فێر بووم وەك "سوپاس"، "برسیمە"، "گەرم"، "هێڤی"، "خەبات". ژیانی حیزبایەتی لەكوردستان زیندووییەتیەكی كارای تێدایە، لەسەرووشیانەوە پارتی دیموكرات و یەكێتی نیشتیمانین و ئینجا حیزبەكانی تر هەن. گەلی كوردی ساڵانێكی درێژ لەمێژووی خۆیدا نەهامەتی زۆری ستەم و زۆرداری چەشتووە، یەكەم شێوەی چەوساندنەوەش لەدژیاندا ئەنجام دراوە، كۆچپێكردنی زۆرەملێی 700 هەزار كورد بووە لەزێدی خۆیان و نیشتەجێكردنیان لەو ناوچە و یەكە تایبەتیانەی حكومەت بۆی دیاری دەكردن، لەگەڵ نەشیاوی ئەو شوێنانە بۆ ژیانی خەڵكەكە، لەژێر چاودێری سەربازیشدا دەبوون، بەم شێوەیە كوردەكان زەحمەتی و مەینەتی زۆریان چەشتووە، ئەم ناوچانە هاوشێوەی ئەو دێهاتە ستراتیجیانە بوون، كە ئەمریكیەكان لەماوەی جەنگی ڤێتنامدا دروستیان كردبوون، بەڵام ئەو خەڵكە كوردانەی دەربەدەركراون ژمارەیان كەم نیە، بەڵكو ناوچەكەیان هێندەی رووبەری تەواوی لوبنان دەبێت، چەندین لادێ لەسنوری پارێزگاكانی سلێمانی و هەولێر و هۆك و موسڵ چۆڵكراون و بەشێكی زۆریشیان سوتێنراون و رووخێندراون.
بەڵام چەوساندنەوەی هەرە گەورە دژ بە كوردەكان تاوانی بەكارهێنانی چەكی كیمیاویە، كە لە 16ی ئاداری 1988دا رژێمی پێشوو لەهەڵەبجە بەكاری هێناوە و فڕۆكەكانی گازی ژەهراوی وەك خەردەل و سیانید و جۆری تری ژەهراویان لەدژیاندا بەكارهێنا و لەماوەی چەند خولەكێكدا 5 هەزار كەس لەئافرەت و پیر و منداڵ كوژران، من سەردانی ئەو ناوچەیەم كرد و وێنە و دیكیۆمێنتەكانم بینی، فرمێسك رشتن تەنانەت فرمێسكی خوێنینیش بەس نەبوو بۆ بینینی ئەو تاوانە قێزەونەی كە هیچ بیانوویەكی بۆ نیە، هیچ بیانویەك بۆ كوشتنی بەكۆمەڵی خەڵكی بێتاوان بەو شێوە نامرۆڤانەیە نییە.بەهەندێك لەلادێكاندا تێپەڕ بووم، دەمبینی هەندێك لەجوتیاران كشتوكاڵ دەكەن و ماڵات بەخێو دەكەن، ئەمانە چ گوناهێكیان هەیە؟ چ مەترسیەك لەسەر حكومەت دروست دەكەن، كە هێز و چەك و تفاقی هەیە، زۆر لام سەیرە خەڵكانێك هەوڵی بیانوو هێنانەوە بۆ ئەو تاوانانە دەدەن.
* خانمە ئەدیبی عێراقی تایبەت بۆ (سڤیل) نوسیویەتی
*************************************************
*************************************************
زمانی كوردی سەر بەگروپی زمانە ئێرانییەكانە، كە لقێكە لەزمانە هیندۆ ئەوروپیەكان و كۆمەڵێك زمان دەگرێتەوە، لەوانە كوردی و فارسی و ئەفغانی و تاجیكی، كە سەر بەهەمان خێزانی زمانەوانین. زمانی كوردی زمانی ئارییە، لەهەرە ناسراوترین شێوەزاریشی، شێوەزارەكانی كرمانجی و سۆرانیە. كوردەكان ژمارەیان لە 30 ملیۆن كەس زیاترە و لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دابەش بوونە، نزیكەی 16 ملیۆن لەتوركیا و 8 ملیۆن لەئێران و 4 ملیۆن لەعێراق و 2 ملیۆن لەسوریا و لوبنان.
لەجوگرافیای كوردستاندا جوانترین دیمەنێك كە بیبینیت، دیمەنی ئەو چیا بەرزانەیە، كە لەهەموو ناوچەكانی كوردستان بۆ ئاسمان بەرزبوونەتەوە، زنجیرە چیای بەیەكەوە بەستراون و لەنێوانیشیاندا دەشت و دۆڵی پڕ سەوزایی هەیە، كە رەنگەكانیان لەنێوان سەوزی تۆخ و زەردی درەوشاوە دایە، وەك بەرگێك خوا بەباڵای ئەو وڵاتەیدا كردبێت و رازاندبێتیە، كە سروشتێكی جوان و دەستلێنەدراوی هەیە، خەڵك دەستیان بۆ ژینگە نەبردوە، ئەو هەرێمە هەر بەپاكیەتی ماوەتەوە، بێ ئەوەی باڵەخانەی مەزن و دوكەڵی كارگە و كارخانەكان بیشێوێنن.
لەزۆربەی كاتەكاندا، كە تۆ ئۆتۆمبێلەكەت لێدەخوڕیت، بۆنی گوڵ و گوڵزار و دارودرەخت بەلوتدا دەچێت، ناچار دەبیت ناوە ناوە بوەستیت و لەجوانی و سەرنجڕاكێشی ئەو دیمەنە سروشتیانە رابمێنیت. هەرە جوانترین گوڵیش، كە بەرەنگە سوورە جوانەكەی سەرنجی راكێشابم، ئەو گوڵەیە كە بەكوردی "گوڵاڵە"ی پێ دەڵێن.
بەڵام لەهەندێك شوێندا دێهاتی چۆڵ و داڕماو بەرچاو دەكەون، پرسیارم لە "مونیرە خان" سەرۆكی شارەوانی دوكان كرد، توشی شۆكی كردم، كاتێك پێیگوتم، كە لەو ناوچەیە 168 گوند روخێندران و خەڵكەكەشی بەماڵ و ئاژەڵ و دارودرەختەوە بەهۆی چەكی كیمیاوی لەناوچوونە، كە رژێمی پێشوو لەدژیاندا بەكاری هێناوە. بەڵام ئەوەی جێگای شانازی بوو، بەهێزی رۆڵی ئافرەتە لەهەرێمی كوردستاندا، خاتوو مونیرە یەكێك بوو لەو ئافرەتە كوردانەی پۆستێكی گرنگی پێ سپێردرابوو. ئافرەتی كورد خەباتی زۆری كردوە لەپێناوی مافەكانی و لەپێناو نیشتیمان و فیكر و بیروباوەڕیدا. یەكەم ئافرەت لەعێراقدا لەسێدارە درابێت، لەیلا قاسم بوو لەساڵی 1974، یەكەم ئافرەتیش كە زیندانی كرابێت، نەسرین رەزا بووە لەساڵی 1960، كە بەرپرسی بزووتنەوەی كوردی بووە لەكەركوك. بەرلەوانیش خاتوو حەپسەخانی نەقیب لەساڵانی بیستەكانی سەدەی رابردوودا لەئافرەتە پێشەنگەكانی ناوچەكە و فەرمانڕەوای هەڵەبجە و شارەزوور بووە، بەرلەمیش خاتوو خانزاد فەرمانڕەوای میرنشینی سۆران بووە، لەدەوروبەری ساڵانی 1869 لەسەردەمی سەفەویی و عوسمانیەكاندا، بەمەش كوردستان لەرووی پێدانی رۆڵ و پێگە و گرنگی بەئافرەت بەماوەیەی زۆر پێش ئەوروپا و ئەمریكاش كەوتووە.
لەگەڵ ئەو نەهامەتی و زەحمەتیە زۆرەی ئافرەتی كوردی لەكاركردنی گشتیدا دەیبینێت، بەڵام دەسبەرداری سروشتی مێینەی خۆشی نەبووە، بەخەسڵەت و تایبەتمەندی ژینگە رۆشنبیرییەكەیەوە، ئەمەش لەدروستكردنی پۆشاكی كوردی ئافرەتان بەدیار دەكەوێت، كە لەجوانترین قوماش دروست دەكرێت و جوانی و درەوشانەوەیەكی زیاتر بەئافرەتی كوردی دەبەخشێت، بەجۆرە درێژەكەی جلە كوردیە تایبەتیەكانیانەوە وەك شاژنێك دەردەكەون، بەڵام ئەو جۆرەیان، كە سەردەستی درێژ و رەنگاورەنگە، ژنی كورد وەك تاوسێكی جوان دەردەخات، كە بەلەنجەولار و نازەوە رێبكات.
حەزم كرد چۆنیەتی دروستكردنی خشڵ و هونەری زێڕنگەری لەكوردستان ببینم، خۆم كرد بەدوكانی زێڕنگرێكدا، زۆر جۆری خشڵ و زێڕم بینی، كە دەسكردی ناوچە جۆربەجۆرەكانی جیهانی عەرەبی بوون، كاتێكش پرسیارم كرد، كە بۆچی دەسكردی كوردستانی دیار نیە و لای نیە، گوتی بەپێی داخوازی دروستی دەكەین، ئەوەی داوای بكات و بتوانێت دەسحەقەكەی بدات، ئینجا خێرا چەند پارچە زێرێكی دەسكردی خۆی نیشاندام و پێشی وتم، ئەمە تەنیا لەئافرەتانی قەشەنگی وەك تۆ دەوەشێتەوە.
من لەكوردستان لەشوێنێك دەمامەوە ناوی "دوكان" بوو، كەشوهەوای لەبار و بینینی ئەو دیمەنە دڵڕفێنانە هەموو هێز و وزەی بیر و تێڕامانی لەناخمدا وروژابوو، شوێنەكەم كەوتبۆوە سەر دەریاچەیەك و لێیەوە لەو بەخششە خوایەم دەڕوانی، كە بەو ناوچەیەی بەخشیبوو. كاتژمێر و نیوێك لەسلێمانیەوە دوور بووین، ئەوێش پڕ لەبازاڕ و فرۆشگابوو. لەگەڵ هەموو ئەمەشدا پرسیارێك بەردەوام لەمێشكمدا دەخولایەوە، چۆن ئەو هەرێمەی خوا چەندەها نیعمەتی جوانی پێبەخشیوە، كەچی هیچ كات ژیانێكی ئارامی بەخۆیەوە نەبینیوە؟
بەوەی كە حەزم لەكەلتووریی گەشت و رۆشتنە، هەوڵمدەدا هیچ شوێنێك نەمێنێت، كە نەیبینم و نەیدۆزمەوە و لەبارودۆخی سیاسی و ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووریی و كشتوكاڵی و پیشەسازی و بازرگانی تێنەگەم. لەبازاڕەكاندا بەدوای شتێكدا نەدەگەڕام كە بیكڕم، بەڵكو بەدوای سروشتی پیشەسازی و دەسكردی ئەو هەرێمەدا دەگەڕام، بەوەی پێی بەناوبانگن، چەند جۆرێك بەرماڵ و راخەری جوانم بینی، كە بەداوی حەریر و نەخشی جوان نەخشێنرابوون، لەوێنەی كەسایەتی و ئاژەڵ و نەخش و زەخرەفەی رۆژهەڵاتی، بەرەنگە سەرنجڕاكێشەكانیانەوە، ئەوەی تێبینیم كرد، كورد رەنگی سوور و زەردی زێڕینی لەهەموو رەنگەكانی تری لا جوانترە. هەندێك جۆری بەرماڵیشم بینی، كە كوردەكانی ئێران چنیبوویان، هەندێكیشان كوردەكانی عێراق دروستیان كردبوون، نەمتوانی خۆم بگرم و پارچەیەكی هونەری جوان و راخەرێكی قەشەنگم كڕی، كە ماڵەكەمی پێ بڕازێنمەوە.
پاشان بەدوای قەیماغی كوردیدا گەڕام، كە لەهەموو جۆرە قەیماغێكی تر لەجیهاندا جیاوازە، هەرچەندە قەیماغی توركی ناوبانگی دەركردبوو، بەڵام لەبنچینەدا قەیماغی عێراقی و كوردی هەر باشترین جۆری قەیماغن، خزمەكانم لەعێراقەوە دەیانهێنایە عەممان، من زۆر چێژم لەو قەیماغە و هەنگوینی پاكی چیاكان وەردەگرت. لەكوردستانیشدا خواردنم نانی تەندوور و قەیماغی تازە و هەنگوینی سروشتی چیاكان و گوێز بوو. ئەوەی پێی سەرسام بووم، بەردەوام لەفڵان دكتۆر و زانا و خەڵكی شارەزایی كوردەكانیشەوە گوێم لێدەبوو و دەمخوێندەوە، كە گوێز مێشك بەهێز دەكات و چارەسەری نەزۆكیە و جەستەی مرۆڤیش تۆكمە دەكات.
هیچ یادوەرییەكی ئەو هەرێمە جوانەم بیرناچێتەوە، كە لەئاوەكەیم خواردۆتەوە و لەگەڵ خەڵكە باشەكەی ژیاوم، ئەو خەڵكانەی كە میواندۆست بوون. بەهای لێبووردەیی و خۆشەویستی بەرفرەوان لەنێویاندا بەرز دەنرخێنم، لەوەش زیاتر، هەموو ئەو خەڵكانەی دەچنە ناویان وەك خۆیان تەماشا دەكەن، هەرچەندە ئەوان لەسایەی رژێمی سیاسی پێشوودا زۆر چەوسێندراونەتەوە، بەڵام ئەمە كاریگەری لەسەر خۆشەویستی و پەیوەندی بەتینیان لەگەڵ دەوروبەریان نەبووە، بێ ئەوەی كەمترین رق و كینە دزە بكاتە نێو دڵیان، ئەوان زۆرباش جیاوازی لەنێوان خەڵكانی بێگوناح و گەلان و فەرمانڕەوا و زاڵمەكاندا دەكەن.
من زۆر بەختەوەر بووم، كە توانیم ئامادەی فیستیڤاڵێكی رۆشنبیری گەورە بم بەناوی "هەفتەی رۆشنبیری مەدا"، كە دامەزراوەی مەدا بۆ كاری رۆشنبیری و راگەیاندن بەسەرۆكایەتی مامۆستا "فەخری كەریم" سازی كردبوو، لەژێر چاودێری سەرۆكی هەرێم، تێكۆشەر مەسعود بارزانی. دەرفەتێكی گەورەشم بۆ رەخسا، كە لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی سەرۆكی عێراق جەلال تاڵەبانیدا ئامادە بم، كە ئێمە بەهۆی چاكی و خاكیبوون و مرۆڤدۆستیەكەی ناومان ناوە باوكی عێراقیەكان. لەوێ سەرۆك لەگەڵ مارشی عێراق "مەوتنی مەوتنی" هاتەژوورەوە، من خۆم بۆ نەگیرا و گریام، چونكە ئەمە یەكەم جارم بوو لەسەر نیشتیمانەكەی خۆم سڵاوی ئاڵا وەرگرمەوە و نیشتیمان بەرز و پیرۆز راگرم. كاتێك گوێم لەقسەكانی سەرۆك و كاردانەوەكانی بوو لەبارەی رۆشنبیران و رۆژنامەنوسان و داهێنەران، زۆر خەمبار بووم بۆ بارودۆخی راگەیاندنی عەرەبی، كە وێنای راستەقینەی خەڵك و بارودۆخ و فەرمانڕەواكان و وڵاتان ناگوازنەوە، لەگەڵ زاڵم بە ئینسافە و زوڵمیش لەخاوەن حەق دەكات. بەڵام بێگومان هەشن كە راستی دەڵێن، زۆر لەدەزگا راگەیاندنەكان میسداقیەت و راستگۆیی و رێزی خۆیان هەیە. من زۆر خۆشحاڵ بووم كە گوێم لەسەرۆكەكەمان بوو دەیگوت دڵنیا بن و ئارام سەر بخەنە سەر سەرین، عێراق یەكچارچەیە و هەر بەیەكپارچەیش دەمێنێتەوە، هیچ بیرۆكە و ئاماژەیەكیش لەبارەی دابەشكردنی عێراق قبوڵ ناكەین. ئەوكات سەردەمی پێشووترم بیردەكەوتەوە و لەگەڵ خۆمدا دەمگوت هەرێمی كوردستان لەقۆناغی پێشووتردا تەواو لەعێراق جیاببوویەوە و وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ بوو، بەڵام ئێستا كە جارێكی تر عێراق یەكخراوەتەوە، هەرێمی كوردستانیش بۆتە بەشێكی سەرەكی عێراق و دەستوور و هەموو یاساكانی عێراق دەیگرێتەوە، بەڵام هەر وەك ویلایەتێكی فیدڕاڵی دەمێنێتەوە، كە نمونەی دیموكراتیەتێكە مێژوو گەواهی بۆ دەدات.
ئەوەی ئومێدی لەدڵی مندا بەهێزتر دەكرد، سەركەوتنی دیپلۆماسیانە و لێهاتووی سەرۆكی عێراقی بوو لەرازیكردنی زۆرینەی ئەو وڵاتانەی قەرزیان بەسەر عێراقەوە هەبوو، كە لەمافەكانی خۆیان خۆشبن، ئەمەش هەنگاوێكی سەرەكیە و پرۆسەی بنیاتنانەوە و ئاوەدانكردنەوەی عێراق خێراتر دەكات.
لەماوەی مانەوەم لەهەرێمی كوردستاندا زۆر راستیم بینی، كە راگەیاندنەكان خۆیانی لێ گێل دەكەن و بڵاوی ناكەنەوە و زەقی ناكەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا كە گرنگن بۆ روونكردنەوەی هەنگاوەكانی گەشەپێدانی پراكتیكی لەناوخۆی عێراقدا، لەو راستیانەش بڕی موچەی فەرمانبەرانە، كە دووقات بووە و تێكڕای داهاتی نیشتیمانیش بەبەراورد بەساڵی پار زیاتر بووە.
لەرێگای گەڕانەوەدا شۆفێری ئۆتۆمبێلەكە ئاماژەی بۆ شاخێكی زۆر مەزن و جوان كرد و گوتی مامۆستا سارا ئەم چیایە چیای تۆیە، من لەمەبەستەكەی تێنەگەیشتم، لەبەرامبەر شاخەكە وەستاین و دابەزیم تەماشایەكی خێرای بكەم، بەڵام نەمتوانی زوو چاومی لەسەر هەڵگرم و ماوەی یەك كاتژمێر بەدیاریەوە دانیشتم و بیرم لێی دەكردەوە. چیاكە بەناوی "سارا" بوو، سارا ناوێكی زۆر خۆشەویستە لەكوردستان، چەندین لادێ و ناوچەی گەشتیاری و خواردنگا و شوێنی تر هەن بەناوی ساراوە، بەڵام چیای سارا هەرە مەزنترین و جوانترینیان بوو، بەسەرهاتەكەشی چیرۆكێكی رۆمانسی جوان بوو و بۆنی مێژووی كۆن و سەردەمی سوارچاكانی لێدەهات. شا محەمەد یا وەك كوردەكان پێی دەڵێن "میر محەمەد" هاوسەرێكی قەشەنگی بیانی هەبوو ناوی سارا بوو، زۆر خۆشی دەویست و خەڵكیش خۆشیان دەویست، لەبەر نەرمونیانی و چاكەكاریی و لێهاتوویەكەی، ئەم چیایەش وەك گەواهیدەرێك بۆ رۆمانسیەتی شازادە محەمەد ماوەتەوە، كە چیرۆكەكەی بە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاو ببوویەوە. ئەو میری سۆران بوو و پەیماننامەیەكی لەگەڵ "محەمە عەلی" لەمیسردا هەبوو، كە پەیماننامەیەكی ناسراوە، بۆ پەلاماردانی عوسمانیەكان لەسوریا. هەروەك میر محەمەد بەزیرەكی و ئیرادەی بەهێز و سووربوون و سەخاوەت ناسرابوو، هەر ئەو قەڵای"نایج" و سێ تاوەرەكەی لەرەواندوز دروست كرد، كە دەرگاكەی واڵابوو بۆ هەموو میوانان و جێبەجێكردنی داخوازیەكانیان یا ئەو كەسانەی سكاڵایان دەبوو، یەكەمین كەسیش بووە لەناوچەكە كە دراوی تایبەتی هەبووە، جیاواز لەوەی عوسمانیەكان. ساڵی 1881 خۆی وەك میر و فەرمانڕەوایەكی سەربەخۆ راگەیاند، بەڵام دوای ئەوەی هێزەكانی عوسمانیەكان كوردستانیان داگیركرد، میر محەمەد بەدیل دەگیرێت و رەوانەی ئەستەنبۆڵ دەكرێت و لەوێدا بەفەرمانی سوڵتان مەحمودی دووەم دەكوژرێت، ئەمەش بەفێڵی عوسمانیەكان بوو، كە رەشید پاشا پێی هەڵسا و خیانەتێكی قێزەوەن بوو.
چەند وشەیەكی كوردیش فێر بووم وەك "سوپاس"، "برسیمە"، "گەرم"، "هێڤی"، "خەبات". ژیانی حیزبایەتی لەكوردستان زیندووییەتیەكی كارای تێدایە، لەسەرووشیانەوە پارتی دیموكرات و یەكێتی نیشتیمانین و ئینجا حیزبەكانی تر هەن. گەلی كوردی ساڵانێكی درێژ لەمێژووی خۆیدا نەهامەتی زۆری ستەم و زۆرداری چەشتووە، یەكەم شێوەی چەوساندنەوەش لەدژیاندا ئەنجام دراوە، كۆچپێكردنی زۆرەملێی 700 هەزار كورد بووە لەزێدی خۆیان و نیشتەجێكردنیان لەو ناوچە و یەكە تایبەتیانەی حكومەت بۆی دیاری دەكردن، لەگەڵ نەشیاوی ئەو شوێنانە بۆ ژیانی خەڵكەكە، لەژێر چاودێری سەربازیشدا دەبوون، بەم شێوەیە كوردەكان زەحمەتی و مەینەتی زۆریان چەشتووە، ئەم ناوچانە هاوشێوەی ئەو دێهاتە ستراتیجیانە بوون، كە ئەمریكیەكان لەماوەی جەنگی ڤێتنامدا دروستیان كردبوون، بەڵام ئەو خەڵكە كوردانەی دەربەدەركراون ژمارەیان كەم نیە، بەڵكو ناوچەكەیان هێندەی رووبەری تەواوی لوبنان دەبێت، چەندین لادێ لەسنوری پارێزگاكانی سلێمانی و هەولێر و هۆك و موسڵ چۆڵكراون و بەشێكی زۆریشیان سوتێنراون و رووخێندراون.
بەڵام چەوساندنەوەی هەرە گەورە دژ بە كوردەكان تاوانی بەكارهێنانی چەكی كیمیاویە، كە لە 16ی ئاداری 1988دا رژێمی پێشوو لەهەڵەبجە بەكاری هێناوە و فڕۆكەكانی گازی ژەهراوی وەك خەردەل و سیانید و جۆری تری ژەهراویان لەدژیاندا بەكارهێنا و لەماوەی چەند خولەكێكدا 5 هەزار كەس لەئافرەت و پیر و منداڵ كوژران، من سەردانی ئەو ناوچەیەم كرد و وێنە و دیكیۆمێنتەكانم بینی، فرمێسك رشتن تەنانەت فرمێسكی خوێنینیش بەس نەبوو بۆ بینینی ئەو تاوانە قێزەونەی كە هیچ بیانوویەكی بۆ نیە، هیچ بیانویەك بۆ كوشتنی بەكۆمەڵی خەڵكی بێتاوان بەو شێوە نامرۆڤانەیە نییە.بەهەندێك لەلادێكاندا تێپەڕ بووم، دەمبینی هەندێك لەجوتیاران كشتوكاڵ دەكەن و ماڵات بەخێو دەكەن، ئەمانە چ گوناهێكیان هەیە؟ چ مەترسیەك لەسەر حكومەت دروست دەكەن، كە هێز و چەك و تفاقی هەیە، زۆر لام سەیرە خەڵكانێك هەوڵی بیانوو هێنانەوە بۆ ئەو تاوانانە دەدەن.
* خانمە ئەدیبی عێراقی تایبەت بۆ (سڤیل) نوسیویەتی
*************************************************
*************************************************
رێگاچارهیهك بۆ رێگرتن لهبازرگانیکردن بەمرۆڤەوە
رێگاچارهیهك بۆ رێگرتن لهبازرگانیکردن بەمرۆڤەوە
ساره طالب السهیل
رۆژی 21/6/2012 له هاوینه ههواری دوكان و بهچاودێری كۆسرهت رهسوڵ عهلی جێگری سهرۆكی ههرێمی كوردستان كۆنگرهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دهستی بهكارهكانی كرد.
دیاردەیەکی فراوان
جێگری سهرۆكی ههرێم لهوتهیهكدا تهئكیدیكردهوه لهسهر بایهخدانو چاودێریكردنو پشتگیریكردن لهسهر ئهو بابهته گرنگهو رایگهیاند: دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه بووهته كێشهیهكی نێودهوڵهتیو وڵاتانێكی زۆر بهدهست ئهو كێشهیهوه دهناڵێنن، كهبریتییه لهبازرگانیكردن بهجهستهی مرۆڤو بهتایبهتیش بازرگانیكردن بهژنان بۆكاری سێكسی، رفاندنی منداڵان بۆ ئامانجی دوور لهبهها مرۆییهكان، فرۆشتنی ئهندامانی جهستهی مرۆڤ دوور لهخواستی كهسهكان، بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه بهكارهێنانیان بهكرێیهكی كهمو دوور لهمافهكانی مرۆڤ، بازرگانیكردن بهوكارانهوه كهپهیوهندیان ههیه بهماده سڕكهرهكانهوه، لهسایهی ئهو یاساكانهوه وڵاته پێشكهوتووهكان توانیان ئهو دیاردهیه كۆنترۆڵ بكهن، بهڵام كۆمهڵگه ههژارو دواكهوتووهكان بهدهست ئهو دیاردهیهوه دهناڵێنن، بههۆی نهبونی یاساو ژێرخانی ئابووری لهپێناوی پهرهپێدانی مرۆڤ، عیراقیش یهكێكه لهو كۆمهڵگایانهی كهبهدهست ئهو دیاردهیهوه دهناڵێنێت.
ئهوهی جێگهی داخه، دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه كهزیانی بۆ سهر ئێستاو ئایندهی كۆمهڵگهكهمان ههیه، بووهته كۆیلایهتییهكی سهردهمیانه لهجیهانی ئهمڕۆماندا، پاش ئهوهی مرۆڤ لهسهدهكانی رابردوودا بههۆی دابونهریتو بههاكانی بۆ نههێشتنی كۆیلایهتیو بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه، لهسایهی جاڕنامهی گهردوونی مافهكانی مرۆڤ كه لهلایهن نهتهوه یهكگرتووهكانهوه لهساڵی 1948راگهیهندرا رزگاری بوو.
بارودۆخێكی كارهساتبار
عیراق لهسهردهمی رژێمی لهناوچوو بهعس، بهبارودۆخێكی ناخۆشوپڕ لهنههامهتی تێپهڕی، عیراقییهكان دووچاری بارودۆخێكی كارهساتاویی هاتن، كهسانێك لهپێناو بژێوی ژیان بۆخۆیانو خێزانهكانیان ناچاربوون ئهندامی لهشیان بفرۆشن، لهئهنجامی ئهوهشدا دیاردهی فرۆشتنی ئهندامی جهسته بوو بهدیاردهی بازرگانیكردن بهژنانو رفاندنی منداڵانو فرۆشتنی گورچیلهكانیان، جگه لهم هۆكارانهش نهبوونی یاسا رۆڵی گهورهی ههبوو لهبڵاوبونهوهی ئهو دیاردهیه.
عیراق خاوهنی داهاتو پسپۆڕیی پێویسته كهبتوانێت عیراق بگهیننه ریزی وڵاته تازه پێگهیشتوهكان، بهڵام دهبێت چهندین كێشهی سهرهكی چارهسهربكرێت كهعیراق بهدهستیهوه دهناڵێنێت وهك گهندهڵیو بێكاریو نهبوونی بهرههمی نیشتیمانیو ههندێك كێشهی كۆمهڵایهتی وهك دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤو بهئهندامانی جهستهی مرۆڤهوه، ئێستا كاتێكی گونجاوه بۆچارهسهركردنی ئهو دیاردهیهو لێكۆڵینهوهكردن لهبارهیانهوهو دانانی چارهسهری گونجاو بۆ ئهو دیاردهیه، دیاره ئهوهش پێویستی بهدانانی یاسایهكی گونجاوه لهلایهن ئهنجومهنی نوێنهرانی عیراقهوه بهمهبهستی نههێشتنی ئهو دیاردهیهو دانانی یاسایهكی پێشكهوتوو بۆ رێكخستنی چۆنیهتی بهخشینی ئهندامی جهستهی مرۆڤ و دیاریكردنی پهیوهندی نێوان ئهو كهسهی كه ئهندامی جهستهی دهبهخشێت ولهگهڵ نهخۆشهكهدا.
دهستهیهكی نیشتمانی
بهو بۆنهیهوهو بهمهبهستی نههێشتنی ئهو دیاردهیه پێشنیاز دهكهین دهستهیهكی نیشتیمانی لهسهر ئاستی حكومهتو پهرلهمانی عیراقو ههرێمی كوردستان پێكبهێندرێت، بۆ لێكۆڵینهوهكردنو چارهسهركردنی ئهو كێشهیه، كه چینه ههژارهكانی عیراق بهدهستیهوه دهناڵێنن.
پاشان وتاری رێكخهرانی كۆنگرهكه (دهزگای منیرفا ورێكخراوی لوو بههاوكاری وهزارهتی دهرهوهی ئیتالیا) خۆێندرایهوه، كهتێیداهاتبوو لهوانهیه ههموومان كۆكبین لهسهرئهوهی بههۆی جدیهت وگهورهی ئهوتاوانه، دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه تاوانهو كێشهیهكی مرۆیو ئهمنیو جێبایهخه، ئهوهش فاكتهرو پاڵنهری دهزگا مینرفیا و هاوبهشهكانیهتی لهپرۆژهی هاوپهیمانی دادوهری نێودهوڵهتی بوو كهئهم كۆنگرهیه لههاوینهههواری دوكان رێكبخهن لهپێناو بهدیهێنانی دوو ئامانج:
یهكهم: دهستهبهركردنی ژینگهیهكی لهبار بۆ پسپۆڕانی ئیتالیو ئهوروپیو عیراقیو نوێنهرانی دهزگاكان بهمهبهستی گۆڕینهوهی پسپۆڕی پراكتیكی لهبواری نههێشتنی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه.
دووهم: ههوڵبدرێت فشاری زیاتر بخرێته سهر حكومهتهكان تاههوڵی زیاتر بخهنهگهڕ بهپشت بهستن بهو راسپاردانهی كه لهوتوێژهكانی كۆنگرهكه دهكهوێتهوه كهماوهی دوورۆژدهخاێنێت، ئامانجمان پتهوتركرنو بههێزتركردنی هاریكاری نێودهوڵهتییه لهخهباتكردن دژی ئهو دیاردهیه لهرێگهی گهڵاڵهكردنی رێككهوتنی هاریكاری نێوان هێزهكانی پۆلیس، بهپێی راپۆرتێكی لیژنهی پهرلهمانی بۆ ئاسایشی كۆماری له ئیتالیا، بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه بهسێیهم گهورهترین بازار دادهنرێت راستهوخۆ پاش بازرگانیكردن بهچهكو ماده هۆشبهرهكانهوه، بهپێی رێكخراوی كۆچبهرانی نێودهوڵهتی ساڵانه نزیكهی یهك ملیۆن كهس دهبنه قوربانی دهستی ئهو باندانهی كهبازرگانی بهمرۆڤهوه دهكهن، 500 ههزاریان بهتهنها لهئهوروپادان، رێكخراوی كاری نێودهوڵهتی رایگهیاندووه نزیكهی 12 ملیۆن و 300 ههزار كهس قوربانی قۆرخكردنی سێكسیو كاركردن دهبن.
بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دووفاكتهری دیكه ههیه كهدهبێته هۆی زیادبوونی ئهو دیاردهیه، كهبریتین لهرهوشی كۆمهڵایهتیو ههژاری كه لهنهخوێندهواریو ههژاریهوه دروست دهبن، پێشیلكردنی زهقی مافی مرۆڤ لهلایهن ئهو كهسانهوه كهبازرگانی بهژنو كچی ههرزهكارهوه دهكهن كهبهشێوهیهكی نهێنی لهبازاڕهكاندا مامهڵهی كڕینو فرۆشتنیان پێوه دهكهن، ههروهها پێدانی پارهی زۆر لهلایهن بازرگانهكانهوه، زهمینهیهكی لهبار دهڕهخسێنێت بۆ گهشهكردنو بڵاوبوونهوهی یهكێك لهقێزهونترین دیاردهكانی بواری تاوانكاری.
دهمهوێت سهرنجی ئامادهبووان بۆ پرۆگرامی راستهقینهی مافی مرۆڤو مافه مهدهنییهكان رابكێشم كه به (بهشداریكردن) دهناسرێت، بهشداریكردن لهبههاو پرنسیپهكان، رێككهوتن لهسهر كرۆك بكرێت، كهدانوستان لهسهرپێشێلكردنی مهترسیداری زۆربهی مافهكانی مرۆڤ بهشێوهیهكی بهربڵاو ههڵناگرێت، كهبهكۆی دهنگ لهلایهن زۆربهی زۆری وڵاتانی جیهانهوه رهتبكرێتهوه، وهك جینۆسایدو جیاوازی رهگهزی، جیاوازی ئاینی، ئهشكهنجهدان، سوكایهتیكردن بهمرۆڤ وهك بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه.
بەرجەستەکردنی مافەکان
ئێمه پێمان وایه عیراقو ئیتاڵیاو ئهوروپاو خۆرههڵاتی ناوهڕاست دهتوانن رێكبكهونو بهشداری بكهن لهمافی مرۆڤو مافه مهدهنییهكاندا لهچوارچێوهی ههوڵهكانیان لهپێناوی پراكتیزهكردنی ئهو مافانه بهشێوهیهكی بهرجهسته.
لهو كۆنگرهیهدا عهدنان موفتی سهرۆكی پێشووتری پهرلهمانی كوردستانو شیروان حهیدهری نوێنهری سهرۆكی حكومهتی ههرێم و ستیفانۆ كویریلۆ نوێنهری حكومهتی ئیتالیا، د.ئیبتیهال زهیدی وهزیری كاروباری ژنان لهحكومهتی ئیتیحادیو خاتوو پهخشان زهنگهنه سهرۆكی ئهنجومهنی باڵای ژنان لهكوردستانو د.فازڵ غهراوی ئهندامی ئهنجومهنی كۆمیساران لهكۆمیسیۆنی مافی مرۆڤو خاتوو لفیا ستیب بهرپرسی پرۆگرامی رێكخراوی كۆچی نێودهوڵهتی لهنێردهی نهتهوه یهكگرتوهكان لهعیراقو د.سهلیم جبوری سهرۆكی لیژنهی مافی مرۆڤ لهپهرلهمانی عیراقو دارا یارا بریكاری وهزارهتی كارو كاروباری كۆمهڵایهتی عیراق، مهنسور حهمه كهریم راوێژكاری وهزیری كاروكاروباری كۆمهڵایهتی لهحكومهتی ههرێمو چهندین كهسایهتی ئهكادیمیو ۆژنامهنووسو شارهزاو پهرلهمانتاری عیراقو كوردستانو بهرپرسانی رێكخراوه نێودهوڵهتیو مهدهنییهكان بهشدارییان لهكۆنگرهكهدا كرد.
راسپاردهكانی كۆنگرهكهش بریتی بوون لهم خاڵانه:
میحوهری یهكهم نێودهوڵهتی: داوا لهرێكخراوه نێودهوڵهتییهكان كرا ئاوڕ لهو كۆمهڵگانه بدهنهوه كهشهڕو تووندوتیژی بهرفراوانی بهخۆهوه بینیووه لهوانهش عیراق، بهمهبهستی هاریكاریكردنی لهبواری نههێشتنی دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه.
میحوهری یاسادانان: ئهم ههمواركردنانه له یاساكه ئهنجامبدرێت:
1-زیاد كردنی دهقێك ئهو ههڵسوكهوتو كارانهی كههاوشێوهی رقو كینه بێت بهشێوهیهك لهشێوهكانی تاوانی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه.
2-زیادكردنی دهقێك بۆ یاساكه كه چهكداركردنو داڵدهدانو قۆرخكردنی منداڵانی تهمهن خوار 18 ساڵ بهتاوانی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دابنرێت.
3-دهقی دهستگرتن بهسهر داهاتهكانی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه .
4-زیادكردنی دهقێك كهلێخۆش بوون لهتاوانهكانی قوربانیانی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه وهك تاوانی تێپهراندنی سنووره نێودهوڵهتییهكان بهشێوهیهكی نایاساییو نیشتهجێبوون بهشێوهیهكی نایاسایی لهسهرخاكی عیراقدا .
5-زیادكردنی دهقێك كهقوربانیان مافی قهرهبوكردنهوهیان پێبدرێت لهلایهن دهوڵهتهوه گهر نهتوانرا لهبهرپرسانی ئهوتاوانه وهربگیرێت.
میحوهری جێبهجێكردن:
1- پهلهكردن لهدهركردنی پهیڕهوێكی تایبهت بهدووباره ئامادهكردنو شیاندنی قوربانیانی دهستی بازرگانی بهمرۆڤو دروستكردنی سهنتهرێكی تایبهت بهداڵدهدانی قوربانیان لهپێناوی تێكهڵكردنهوهیان بهكۆمهڵگه بهپێی بڕگهی ههشت له مادهی 11ی یاساكه.
2-دهركردنی رێنماییهكان بهمهبهستی ئاسانكاریكردن بۆ جێبهجێكردنی یاساكه بهمهرجێك میكانیزمی روونو ئاسان لهخۆبگرێت لهپێناوی كارئاسانیكردنی پرۆسهی نیشتهجێبوونی قوربانیانی بیانی لهعیراقداو پێدانی ڤیزهو بهڵگهنامهی گهشت لهكاتی پێویستدا.
3-دانانی میكانیزمی هاوكاری دارایی بۆ قوربانیانو دهستنیشانكردنی لایهنی بهرپرس لهسهر پێدانی یارمهتییهكانو چۆنیهتی خهرجكردنی.
4- دانانی میكانیزم بۆپێشكهشكردنی وهرگێڕو هاوكاریی قانونیو راوێژكاریو زانیاری رێنمایی بۆ قوربانیان.
5-دابینكردنی چاودێری تهندروستی بۆ قوربانیانی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه، لهبهرئهوهی قوربانیهكه لهعیراقدایه.
6-دانانی میكانیزم بۆ كۆكردنهوهی ژمارهو ئامارو زانیارییهكان سهبارهت بهتاوانهكانی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوهو كاركردن بهشێوهیهكی شهفاف لهخستنهڕووی ئهو راپۆرتانه بۆ جهماوهرو راگهیاندن.
7-داوا لهوهزارهتی ناوخۆ بكرێت هێڵی تهلهفۆنیی گهرم نوێ بكاتهوه بۆ یارمهتیدانو ئاراستهكردنی قوربانیان.
8-داوا لهكۆمسیۆنی باڵای مافی مرۆڤ لهعیراق بكرێت دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دهست نیشان بكاتو راپۆرتی مانگانهی لهبارهوه ئامادهبكات.
9- بهرزكردنهوهی توانای دادوهران، پارێزهران، لێكۆڵهران، ئهفسهرانی پۆلیس لهمامهڵهكردن لهگهڵ كهیسی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه لهرێگهی مهشقو سازكردنی كۆنگرهو وۆرك شۆپهوه.
10-پابهندبوون بهسیاسهتی بڵاوكردنهوهی سهرجهم فهرمانه كۆتاییهكان كهلهكێشهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دهردهچێتو زانیاریو ئاماری ژمارهیی دهوریی لهبارهی ئهو كهیسانهوه رابگهێندرێت.
لهپاڵ ئهم راسپاردنهدا، بهشداربووان باسیان لهوهكرد كهچهند راسپاردهیهكی نوسراو لهلایهن دهزگا نێودهوڵهتییهكانهوه پێشكهش كراوه كهدواتر دهنوسرێتهوه چاپدهكرێتو دابهشدهكرێت تاكو لهگهڵ راسپاردهكانی لیژنهكهدا بكرێته كتێبو پشتی پێببهسترێت.
لهكاتی كۆبونهوهكانی كۆنگرهكهدا ههندێك لهبهشداربووان رای خۆیان دهربڕی كهههندێك رستهم لێ تۆماركردن:
كهیسی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه بابهتێكی كۆنه، ههر وڵاتێك بهجۆرێك ئهڕوانێته ئهو كێشهیه، لهعیراقو كوردستان بهكێشهی بهكرێگیراوی بێگانه تهماشا دهكرێت، لهكاتێكدا ئهو كێشهیه زۆر له بهكرێگیراوی فراوانتره، چهندین شێوازی ههیه لهوانه دیاردهی لهشفرۆشی، قۆرخكردنی منداڵان، هاوشێوهكانی كهپهیوهندی بهشكۆمهندی مرۆڤهوه ههیه (شوان محهمهد، رۆژنامهنوس).
سیاسهتی قهدهغهكردنو یاساغكردن ناوچهی تاریكی لێدهكهوێتهوه، رهخنهگرتنو ئاماژهكردن به ئامارو راپۆرتهكان ههرچهنده رهسمیش بن رۆژنامهنووس دووچاری لێپێچینهوهی یاسایی دهكاتهوه كهلهوانهیه لهبهر چهندین هۆكار نارهزایهتی نیشان بدات (عهدنان حوسێن، جێگری سهرنوسهری رۆژنامهی المدی).
*پاش ساڵی 1990 بههۆی كێشهی ههژاریو نههامهتییهوه، دیاردهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دهركهوت، بههۆی دهركهوتنی ئهو دیاردهیهوه بڕیاردرا رێگه بهگشتی ژن نهدرێت بهبێ پیاو، بهمهبهستی سنوردانان بۆ رفاندنی ژنانو بازرگانیكردن پێیانهوه، بهڵام فێڵێكی یاسایی دهكرێت لهرێگهی ئهنجامدانی هاوسهرگیری عورفی كهئهو بازرگانانه لهگهڵ ژنان ئهنجامیدهداتو ههفتانه ژن دهباته دهرهوهی عیراق، هۆكاری سهرهكی كێشهكه ههژارییه، چونكه نزیكهی 7ملیۆن عیراقی لهژێر هێڵی ههژاریهوهن. (عهزیز ئهلحاج، كهناڵی عیراقییه).
*قهیرانهكان زۆرنو توانای دارایش زۆره، ههروهها عیراق خاوهنی سهنتهری لێكۆڵینهوهو تۆێژینیهوهو مامۆستاو كادری بهتوانایه، ههموو شتێك لهبهردهستدایه لهگهڵ ئهوهشدا تائێستا ئهو قهیرانه بوونی ههیه، لهسهردهمی رابردوودا رژێم دهیتوانی كۆمهڵگه تهیار بكات بۆ چهند بابهتێك كهگرنگ نهبوونو زۆر جاریش لهبهرژهوهندی راستهوخۆی هاوڵاتیاندا نهبوو، ئایا ئهوه قورسه كهبۆ بابهت گهلێك بن كهلهبهرژهوهندی هاوڵاتیانو چارهسهركردنی قهیرانهكاندا بێت؟ (زوهێر جهزائیری، راگهیاندنكار).
*پێشتر ئهو پیاوهی كهپارهی دهدا لهبهرامبهر بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه بهشایهد لهو كێشهیه دادهنراو ئیدانه نهدهكرا بهڵام ئێستا ئهوه گۆڕانی بهسهردا هاتووه، ژن بهقوربانی دادهنرێت، بهڵام پیاو كهپارهیدا تاوانباره، ئهمهش له قازانجی ژنانه قوربانیهك. (شیروان وائیلی، وزیری پێشووتری ئاسایشی نهتهوهیی).
*ژمارهیهك لهبهرپرسان بوونی ئهو دیاردهیهیان لهعیراق رهتكردهوه، بهم ههڵسوكهوتهشیان ئهوانه رێگهیان داخست، بهتایبهت عیراق یهكێكه لهگهورهترین ئهو وڵاتانهی بهدهست كێشهی بازرگانیكردن بهمرۆڤهوه دهناڵێنێت، كێشهكه پهیوهندی بهسیاسهتو كهسهكانیشهوه ههیه، ههندێك لهكێشهكان دهگهرێتهوه بۆ دابونهریتو باكگراوندی رۆشنبیریو سڵكردنهوه لهكاردانهوهكان، مهرج نییه تاوانبارهكه ببێته بهشێك لهو كێشهیه. (خاتوو دانیال سمیس، رێكخراوی هیومان رایت وۆچ).
*مادهی 13 لهیاسای تاوانی بازرگانیكردن بهژنانو ماده سڕكهرهكانهوه تاوانێكی نێودهوڵهتییه، بهڵام یاسای سزای عیراقی وهسفی تاوانهكهی دیاریكردوهو دهچێته چوارچێوهی پسپۆڕی گشتی یاسای سزاكانی عیراقهوه، واته ئهوتاوانه دهچێته ئهو دیوسنورهكانهوه، ئێستا دهقێكی تایبهتی ههیه بهمهبهستی سزادان كهپێشتر ئهو دهقی سزادانه نهبوو. (دادوهر رزگار محهمهد ئهمین)
سهرنجێك
بێزاربووین لهنهدانی نان به نانهوا، ماندووبووین لهدیمهنی كهسێك كهمونازهرهی ههیهو كهسێكی تر كه وانه لهسهر بابهتێك پێشكهش دهكاتو شارهزایی لهبابهتهكهدا نییه، ئێستا دهڵێین بهسه، بهتایبهتی پاش بههاری عهرهبی كهبهسهر وڵاتهكانماندا تێپهر دهبێت، زۆر بههێزبوین لهرهتكردنهوه و زۆر راشكاوانهش لهقبوڵكردن.
ئهم بابهتهم بۆ ئهوهیه، كهمجار واههست دهكهم كه نانهكه لای نانهوایه، وهك چاودێرو ئامادهبوو بهبایهخێكی گهورهوه بهشداری كۆنگرهیهكی نێودهوڵهتی دهكهم بهناونیشانی (بازرگانی كردن بهمرۆڤهوه، میكانیزمو رێوشۆێنی كارا بۆ نههێشتنی) لهكوردستانی عیراق، لهشاری سلێمانی، بهدیاریكراوی لههاوینه ههواری دوكان.
نانهوای نانه پاكهكه د.بهختیار ئهمینه، كهنزمترین پۆست وهریگرتبێت، وهزیری دهوڵهت بوو بۆ مافی مرۆڤ، بهڵام پۆستهكانی دیكهی بریتین لهخهباتی راستهقینه لهپێناوی گهلدا، لهپێناوی كهسوكارو نیشتیمانهكهیدا، بهشێكی كهمی پرۆفایلی د.بهختیار ئهمین-تان پێشكهش دهكهم، ئهو سهرۆكی رێكخراوی پهیمانی نێودهوڵهتییه لهپێناوی دادپهروهریدا، لهشاری كهركوك لهدایكبووه، خاوهنی بڕوانامهی ماستهره لهپهیوهندییه نێودهوڵهتێكاندا لهزانكۆی سۆربوون لهپاریس، سێ ساڵ دكتۆرای خۆێندووه لهسهر جوگرافیایی سیاسی لهپاریس، ساڵێك لێكۆڵینهوهی كردووه لهسهر رۆژنامهگهری لهسوید، ساڵانی 1980 تا 1998 راوێژكاری وهزارهتی كۆچو كۆچبهران بووه لهسوید، 1994تا1998 ئهمینداری گشتی بووه لهپهیمانگهی كوردی لهپاریس، دامهزرێنهرو بهرێوهبهری جێبهجێكار لههاوپهیمانی دادپهروهری نێودهوڵهتی، رێكخستنی كۆڕو كۆنگره سهبارهت بهمافی مرۆڤ لهعیراق لهزیاتر له40 وڵاتدا، بهشداریكردن لهچهندین كۆنگرهو كۆبونهوهی ههرێمایهتیو نێودهوڵهتی، پهرلهمانتارو ئهندامی ئهنجومهنی كاتی دهسهڵاتی عیراق لهساڵی 2004 /2005، ئهندامی داڕشتنهوهو نووسینی یاسای ئیدارهی حكومهتی كاتی لهلیژنهی دهرهوه، زمانی فهرهنسیو ئینگلیزیو كوردیو عهرهبیو سویدی دهزانێت.
الاشتراك في:
الرسائل (Atom)